Łapczyca

Instytucje

• Zespół Szkół Gminnych w Łapczycy
• Wiejski Dom Kultury
• Biblioteka

Łapczyca –najstarsza wieś ziemi bocheńskiej, zaliczana do najstarszych miejscowości w Polsce południowej i głównych centrów osadniczych regionu bocheńskiego. Znajdują się tu ślady rozkopanego, średniowiecznego grodziska, którego świetność przypadła na czas od IX do XI wieku. Łapczyca (jako Labscicia et cum sale) wymieniona jest w bulli kardynała Idziego z 1105 roku jako część własności klasztoru Benedyktynów z Tyńca. Rozwój tych ziem wiązał się
z przebiegającym przez nie Szlakiem Bursztynowym zwanym później Królewskim.
Sól – wielkie bogactwo naturalne ziemi bocheńskiej  - była głównym czynnikiem jej rozwoju
a w efekcie doprowadziła do powstania miasta Bochnia, funkcjonującego na prawie magdeburskim od 1253 roku. Największą atrakcją turystyczną miejscowości jest położony przy historycznym szlaku Via Regia Antiqua, kościół gotycki z 1340 roku, ufundowany przez króla Kazimierza Wielkiego – jak głosi legenda – jako pokuta za miłosne związki z Esterką, śliczną Żydówką z Kazimierza. 
Od 1849 roku corocznie z Bochni do łapczyckiego kościoła odbywa się pielgrzymka na pamiątkę cudownego ocalenia miasta od epidemii cholery. Na dole przy trasie E-4 znajduje się pomnik Józefa Chwiałkowskiego, ochotnika, uczestnika powstania styczniowego, który poległ za ojczyznę. Funkcjonuje tu jedyna w Małopolsce warzelnia soli, bazująca na czynnym odwiercie solankowym. Występują tu też wody geotermalne.

Opis herbu

W polu błękitnym skrzyżowane narzędzia rolnika złote: grabie pionowo głowicą ku górze a zębami ku dołowi a na nich skrzyżowane na skos kosa (w prawo) i cepy (w lewo). Ponad nimi sierp złoty rękojeścią ku górze a grotem w prawą stronę zwrócony. 

Uzasadnienie

Wzór według pieczęci znalezionej w Muzeum Bocheńskim (sygnatura MB-H/2566)

Prezentacja i historia wsi

Wszystko wskazuje na to, że Łapczyca to najstarsza miejscowość na Ziemi Bocheńskiej. Już w XI-XIII wieku funkcjonował tu gród i osada książęca położone niedaleko Raby. Mieszkańcy grodu oprócz uprawy ziemi zajmowali się również pozyskiwaniem soli z miejscowych słonych źródeł.
O powstaniu szybko rozwijającej się osady zadecydowało także jej położenie przy prastarym trakcie handlowym biegnącym z obszaru Węgier do Krakowa. Ta droga z racji jej przebiegu grzbietami łapczyckich wzgórz nosi dziś nazwę Górnego Gościńca.
Pierwsze wzmianki źródłowe o Łapczycy pochodzą z dokumentu z lat 1123 - 1125, w którym kardynał Idzi zatwierdził nadania monarsze dla klasztoru benedyktynów w Tyńcu. Jest mowa m.in. o nadaniu mnichom tynieckim w roku 1105 "Labscicia et cum Coyanov et sale" – Łapczycy
z Kolanowem i solą, przez królową Judytę (drugą żonę Władysław Hermana).

W 1229 r. osada była już dobrze zorganizowana, skoro znajdował się tu targ i karczma. W 1288 r. książę Leszek Czarny nadał wsi prawo niemieckie, co oznaczało m.in. powstanie lokalnego samorządu na czele z sołtysem i ławą wiejską. W 1323 roku wzmiankowane jest tu sołectwo klasztoru tynieckiego.

Czasy panowania króla Kazimierza Wielkiego zaznaczyły się w Łapczycy wzniesieniem murowanego kościoła gotyckiego pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, oraz zwiększeniem ruchu handlowego na trakcie węgierskim. O znaczeniu ówczesnej Łapczycy, świadczy fakt, że od 1356 r. jej sołtysi zasiadali w sądzie najwyższym prawa niemieckiego na zamku krakowskim.
W roku 1379 opat tyniecki Wojciech odsprzedał część wsi (przy granicy z Kolanowem) szlacheckiej rodzinie Goździów pochodzących z Chronowa. Przedstawiciele tego rodu w XV w. toczyli burzliwe spory o ziemię i świadczenia z opatem tynieckim i plebanem łapczyckim. Z kolei sołtysi Łapczycy wywodzili się z rodu Giedczyckich, właścicieli pobliskich Gierczyc.

Sporo wiadomości o średniowiecznej Łapczycy zapisał Jan Długosz w swoim dziele "Liber beneficiorum" z lat 1470 - 80. Wg Długosza, we wsi było 30 łanów, w tym 6 sołtysich, 3 karczmy
i młyn sołtysa na Rabie. Mieszkańcy wsi składali klasztorowi tynieckiemu daninę w wysokości 30 jaj, 2 koguty, 2 sery, a w czasie przyjazdu do wsi opata zapewniali mu wyżywienie dając m.in. 30 achteli piwa. Oprócz tego oczywiście pracowali na polach klasztornych orząc, siejąc, zbierając
i zwożąc plony w czasie żniw. Nieco później (1529 r.) większość świadczeń w naturze zamieniono na pieniądze, stąd klasztor tyniecki pobierał ze wsi 28 grzywien czynszu, 1 grzywnę "krownego", 40 groszy za 24 korce daniny w owsie.

W XVI stuleciu do Łapczycy na krótko zawitały prądy reformacji, a konkretnie arianizmu. Wiadomo, że około 1570 r. nauki różnowiercze wygłaszano w domu sołtysa Maciejowskiego, drobnego szlachcica, który propagował arianizm wśród ludności wiejskiej korzystając z pomocy księdza Jana Tobiasza, miejscowego wikarego. W drugiej połowie wieku, a może i wcześniej, w Łapczycy działała szkoła parafialna. W 1597 r. prowadził ją Jan Drozd, a na parafianach spoczywał obowiązek naprawy budynku szkolnego.

W czasach zaborów, Austriacy odebrali Łapczycę klasztorowi tynieckiemu i przyłączyli ją podobnie jak i inne okoliczne wsie do dóbr kameralnego urzędu gospodarczego w Niepołomicach. W II połowie XVIII w. zaborcy wytyczyli też nową drogę, tzw. "trakt cesarski do Wiednia", która biegła podobnie jak dzisiejsza droga E 40, z tym że, na końcu Łapczycy skręcała na południe i biegła na Gdów, Wieliczkę i dalej do Krakowa. W XIX w. wieś stała się znana także z corocznych pielgrzymek bochnian do starego kazimierzowskiego kościoła. Pierwsza taka pielgrzymka odbyła się w 1849 r.
i dzięki niej miała ustąpić epidemia cholery w Bochni.

Według danych z 1884 r. Łapczycę zamieszkiwało 1412 mieszkańców, w tym 40 Żydów.

Chwalebną kartę w dziejach Łapczycy i całego regionu bocheńskiego zapisała chłopski syn Józef Chwałkowski, który będąc jeszcze uczniem bocheńskiego gimnazjum wyruszył do Powstania Styczniowego i zginął w 1863 r. Jego bohaterstwo upamiętnia kamienny obelisk, ufundowany przez mieszkańców wsi w 1913 r., a odnowiony staraniem miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego w 1934 r.

Wiek XX przyniósł Łapczycy ciężkie lata I i II wojny światowej, ale i też budowę wielu obiektów publicznych. Najważniejszy z nich to nowy kościół parafialny, wybudowany w 1933 r. wg projektu znanego architekta Jana Sasa-Zubrzyckiego. W latach powojennych powstała nowa szkoła podstawowa im. Marii Skłodowskiej-Curie, Dom Ludowy, przedszkole, sklepy; doprowadzono prąd, gaz, wodę, telefony, unowocześniono gospodarstwa rolne mieszkańców.

Ciekawostki

  Prowadzone w ostatnich latach badania archeologiczne na terenie Łapczycy potwierdziły, iż tereny te były zamieszkałe przez różne grupy ludności od młodszej epoki kamienia począwszy. Na jednym ze stanowisk neolitycznych (ponad 4000 lat p.n.e) odkryto nawet pracownię obróbki krzemienia.

  Władający częścią Łapczycy przedstawiciele szlacheckiego rodu Goździów, znani byli
z gwałtownego usposobienia i konfliktów z prawem. jeden z nich - Piotr Goźdź, w roku 1468 urządził zajazd na dobra Piotra z Książnic. W jego wyniku napastnicy rozbili bramę z niszczyli dwór Piotra, zabierając z niego mienie o wartości 150 grzywien.

  Pierwszym studentem z Łapczycy był niejaki Marcin, który w 1455 r. zapisał się na Akademię Krakowską

  Z Łapczycy pochodził Józef Seruga, historyk sztuki, współautor pionierskiego i znakomitego opracowania "Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Łapczycy" z 1919 r.. B., 1998)

Kościół

Parafia w Łapczycy istniała na pewno w 1. poł. XIV w. Pierwszy murowany kościół p.w. Narodzenia NMP zbudowano w 1340 r. z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Stary kościół leżał jednak na uboczu i zaczął powoli podupadać po wzniesieniu kaplicy św. Anny. Drewniana kaplica powstała między rokiem 1501 a 1509 przy trakcie wiodącym z Krakowa do Bochni i dalej na Ruś. W 1728 r. kaplica uległa zniszczeniu w wyniku pożaru ale w 1733 r. została odbudowana. W 1933 r. na jej miejscu wzniesiono obecny kościół według projektu Jana Sas-Zubrzyckiego. Jego konsekracji dokonał bp tarnowski Franciszek Lisowski.

ARCHITEKTURA. Neogotycki o bogatym detalu architektonicznym, neogotyckim i eklektycznym. Murowany z cegły z użyciem kamienia. Jednonawowy z dwiema kaplicami o charakterze transeptu. Wnętrze nakryte stropem. Na zewnątrz kościół opięty przyporami i obwiedziony fryzem krenelażowym. Fasada zachodnia ujęta w dwie wieżyczki, czworoboczne, nakryte ostrosłupowymi hełmami. Między nimi duży portal uskokowy, zamknięty półkoliście. W górnej części trójkątny szczyt zwieńczony krzyżem. Elewacja wschodnia zwieńczona trójkątnym szczytem z lancetowatymi wnękami okiennymi. Nad nawą i prezbiterium dachy dwuspadowe, przedzielone schodkowym szczytem, kryte dachówką. Nad nawą ostrosłupowa wieżyczka na sygnaturkę z latarnią. Polichromia  figuralna malowana przez Waleriana Kasprzyka i Zbigniewa Wójcickiego w 1956 r.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Ołtarze neogotyckie z czasu budowy kościoła. W ołtarzu głównym obraz św. Anny Samotrzeć, barokowy z XVII w., pochodzący z kaplicy św. Anny. Dwa ołtarze boczne:
w lewym obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, w prawym rzeźba św. Józefa. Ambona neogotycka
z płaskorzeźbami czterech ewangelistów na korpusie, nakryta baldachimem, zwieńczonym pinaklem. Krucyfiks w tęczy barokowy z XVIII w.  

HISTORIA. Pierwsza wzmianka o parafii w Łapczycy pochodzi z lat 1325-27 i wymienia ona proboszcza o imieniu Stanislaus. Prawdopodobnie stał tu wtedy kościół drewniany, zastąpiony
w 1340 r. nowym, zbudowanym z fundacji króla polskiego Kazimierza Wielkiego. Był to kościół dwunawowy z jednym lub dwoma filarami podtrzymującymi sklepienie krzyżowo-żebrowe. W 1539 r. bp krakowski Piotr Gamrat zniósł tutejszą parafię i przyłączył ją jako „wikarię wieczystą” do prepozytury w Wiśniczu Starym. Prawa parafialne kościołowi w Łapczycy przywrócił w 1777 r. bp krakowski Ignacy Kajetan Sołtyk. W 1840 r. kościół został odbudowany po zniszczeniach a w 1900 r. powiększony o kaplicę i kruchtę. Z czasem położony na uboczu stary kościół w Łapczycy tracił na znaczeniu na rzecz położonej przy głównej drodze kaplicy a potem kościoła p.w. św. Anny. Obecnie pełni funkcję kaplicy cmentarnej.

ARCHITEKTURA. Gotycki, murowany z ciosów kamiennych. Jednonawowy, dwuprzęsłowy,
z jednoprzęsłowym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Przy prezbiterium od północy zakrystia
z XVII w., w południowym narożniku między nawą a prezbiterium wieżyczka schodowa. Przy nawie od zachodu kruchta i od południa kaplica. Sklepienie prezbiterium krzyżowo-żebrowe, w nawie pierwotnie krzyżowo-żebrowe, po którym pozostały resztki służek i wsporników, obecnie zastąpione pozornym. Otwór tęczy ostrołukowy, profilowany. Na zewnątrz ściany wsparte przyporami, nakrytymi dwuspadowo, przy prezbiterium zwieńczonymi pinaklami i żabkami, przypory narożne nawy dwuboczne, zakończone trójkątnie, przy portalu zachodnim do połowy wysokości wydatne, profilowane. Elewacje kruchty o podziałach ramowych. Cokół z profilowanym gzymsem. Okna w prezbiterium i nawie ostrołukowe, obustronnie rozglifione, okno w wieżyczce schodowej
z jednolistnym maswerkiem, w kruchcie okna zamknięte łukiem odcinkowym. Cztery portale ostrołukowe, profilowane z XV w. Dachy nad prezbiterium, nawą i kruchtą dwuspadowe, nad zakrystią pulpitowy, kryte blacha i dachówką. Nad nawą barokowa wieżyczka na sygnaturkę
z latarnią. (Strona www. autorstwa Janusza Paproty)