Krzyżanowice

Krzyżanowice – najmniejsza miejscowość w gminie, zlokalizowana na prawym brzegu Raby. Jako wieś występuje w dokumentach od 1286 roku. Od 1312 roku siedziba parafii. Obecny kościół został zbudowany w 1746 roku w Bochni jako kościół klasztorny tamtejszego zakonu bernardynów.
Po kasacie klasztoru w 1783 roku został zakupiony przez magistrat miasta Bochni (patrona parafii w Krzyżanowicach) i następnie tam dokładnie odtworzony na nowym miejscu. Drewniana budowla o konstrukcji zrębowej. Wystrój wnętrza barokowo- klasycystyczny (ołtarze, ambona, chór muzyczny). Warto obejrzeć chrzcielnicę kamienną, gotycką z XVI wieku. Stojąca obok drewniana dzwonnica z XVIII w., konstrukcji słupowej, z dachem namiotowym, na której zawieszone są dwa osiemnastowieczne dzwony (jeden z 1772 roku), dodaje temu miejscu wiele uroku.

Opis herbu

W polu zielonym księga otwarta z kartami białymi i oprawą czarną. Nad nią krzyż niewielki, srebrny.

Uzasadnienie

W Krzyżanowicach, z inicjatywy parafii, powstał w 1938 roku Katolicki Uniwersytet Ludowy.  

Symbolika

Prezentacja i historia wsi

Krzyżanowice Wielkie wieś na prawym brzegu Raby w powiecie bocheńskim, ma parafię rzymsko-katolicką. Raba omijając tutaj małe wzniesienie 200 m. n.p.m. tworzy silne skręty i półwysep. Sam półwysep zajmuje kościół drewniany z r. 1320, zabudowania plebańskie i cmentarz, wieś zaś rozciąga się wzdłuż drogi z Bochni do Ujścia Solnego. Gleba jest bardzo urodzajna. W latach osiemdziesiątych XIX wieku żyło tu 420 mieszkańców. Krzyżanowice miały wtedy szkołę ludową
3-klasową o jednym nauczycielu. Posiadłość większa gminy miasta Bochni miała obszaru 91 mórg roli; posiadłość mniejsza 229 mórg. Znajdował się tutaj piękny most na Rabie. Parafia należy do diecezji tarnowskiej, dekanatu bocheńskiego obejmowała Proszówki z Krzyżanowicami Małymi, Gawłów Stary i Nowy, Słomkę i Rżyską z ogólną ludnością 1945 rzymsko.-katolicką,
170 ewangelicką i 60 izraelicką. Krzyżanowice Wielkie graniczyły na południe z kolonią niemiecką koło Bochni zwaną Karolinenhof (obecna dzielnica Bochni - Karolina), na północ z Gawłowem, na wschód z Krzeszowem i Ostrowem-borkiem” (Sulimierski, 1880, T. 4, s. 818).

Krzyżanowice Małe, przysiółek do Proszówek w pow. Bocheńskim, leżą na lewym brzegu Raby, na północ od Proszówek przy gościńcu salinarnym z Bochni do Proszówek. Od zachodu są zasłonięte częścią puszczy niepołomickiej a na północ przypierają do Baczkowa. Należały do parafii rzymsko-katolickiej w Krzyżanowicach Wielkich a urzędu pocztowego w Bochni (Sulimierski, 1880, T. 4,
s. 818).

Wieś Krzyżanowice najwcześniej wzmiankowana jest w roku 1286.  (Kiryk, 1980, s. 52, 54, 63) 

Kościół 

Parafia fundacji miasta Bochni powstała przed 1326 i wspominana jest w rachunkach świętopietrza. Dokument fundacyjny parafii z 1312 jest falsyfikatem, ale jest niewątpliwe, że w 1382 otrzymały prawo niemieckie. To jedna z najstarszych - obok Chełma, Bochni i Łapczycy - parafii na bocheńszczyźnie.

Dawny kościół parafialny drewniany był pod wezwaniem Św. Ducha. Kronika sięga roku 1936,
a księgi metrykalne od 1784. Kościół pod wezwaniem Św. Joachima zbudowany został prawdopodobnie 1746 jako bernardyński w Bochni, w miejscu gdzie dziś stoi 1 liceum. Po kasacie zakonu wystawiony na licytację, przeniesiony i odbudowany w Krzyżanowicach w 1794. Ostatnio odnowiony 1962-64. Kościół jest drewniany, zrębowy, szalowany, kryty gontem, z murowaną zakrystią krytą blachą. Jednonawowy, z prezbiterium zamkniętym ścianą prostą. W nawie strop płaski, w prezbiterium pozorne sklepienie krzyżowe. Tęcza zamknięta półkoliście. Chór muzyczny wsparty na dwóch kolumnach. Wieżyczka na sygnaturkę baniasta z latarnią. 

Polichromię iluzjonistyczną z przedstawieniami figuralnymi na stropie i sklepieniu pozornym w końcu XIX wieku wykonał Jakub Gucwa. Ołtarz główny, dwa boczne oraz ambona klasycystyczna pochodzą z XIX wieku. W ołtarzu głównym płaskorzeźbę św. Joachima z początku wieku XX, wykonał Franciszek Adamek. Prospekt organowy rokokowy koniec wieku XVIII. Chrzcielnica kamienna, gotycka pierwsza połowa wieku XVI (odwrócona). Trzy krucyfiksy barokowe z wieku XVIII i XIX. 

Dzwonnica wolnostojąca drewniana wg zaginionej daty zbudowana jakoby 1601, została przeniesiona wraz z kościołem w 1794 roku. Słupowa, szalowana, z daszkiem namiotowym. Dzwon z wieku XVIII.  Figury przydrożne, kamienne: 1. Św. Trójca w. XVIII; 2. Chrystus Frasobliwy
ok. połowy wieku XIX; 3. Koronacja NMP ok. połowy wieku XIX. (strona internetowa parafii Krzyżanowice).
Wielki proces budzenia się polskiej wsi charakterystyczny przy końcu XIX i początku XX wieku szedł różnymi drogami i posiadał różne oblicza. Najbardziej znany był jako ruch polityczny, który stawiał sobie za cel wyzwolenie warstwy chłopskiej z pod kurateli szlachty. Obok tego ruchu istniał inny społeczno-kulturalny. Jednym z jego przejawów była idea uniwersytetów ludowych. Myśl założenia w Krzyżanowicach Katolickiego Uniwersytetu Ludowego podjęła Akcja Katolicka przed 1938 rokiem. Zadaniem tego Uniwersytetu miało być „krzewienie zdrowej wiedzy, oświaty i kultury”, by „budził wieś do apostolskiego boju o naprawę dusz, do wytężonej pracy obywatelskiej dla własnego państwa i do szlachetnej walki o poprawę jej gospodarczego bytu...” (Katolicki Uniwersytet Ludowy, „Nasza Sprawa”, nr 5, 1938, s. 345) W tym samym roku podano do powszechnej wiadomości, że
w Krzyżanowicach obok Bochni buduje się gmach Katolickiego Uniwersytetu Ludowego. Informowano, że już w 1938 roku rozpoczną się tam studia, których celem będzie dać młodzieży wiejskiej ogólne wykształcenie ze specjalnym uwzględnieniem jej zainteresowań, wyrobienie zdrowego światopoglądu, budzenie zamiłowanie do stanu i zawodu rolnika. Nauka miała trwać kilka miesięcy a młodzież po tych studiach powrócić miała na wieś do pracy na roli. Otwarcie tego zakładu miało nastąpić 15 listopada 1938, a studium miało trwać do marca 1939. Gmach Uniwersytetu początkowo budowano siłami parafii jako dom parafialny. „W sierpniu 1938 roku rozpocząłem przebudowę istniejącego domu parafialnego, aby w powiększonym gmachu tegoż domu mógł znaleźć pomieszczenie Katolicki Uniwersytet Ludowy. Na ten cel uzyskałem pozwolenie z Kurii Biskupiej w Tarnowie na sprzedaż czterech morgów gruntu beneficjalnego, a resztę miała dać Kuria Biskupia” – pisał ówczesny proboszcz  (Kronika Parafialna parafii Krzyżanowice). Uniwersytet powstawał w środku wsi, więc lokalizacja odpowiadała ogólnym założeniom uniwersytetów ludowych. 27 listopada 1938 roku nastąpiło poświęcenie i otwarcie placówki. Uczniowie rekrutowali się spośród chłopców i dziewcząt, w wieku 18-25 lat, mających zamiar pozostawać na wsi i tam gospodarować. Program nauczania obejmował: ekonomię, filozofię społeczną, dzieje Polski, współczesne zagadnienia społeczno-polityczne, geografię, literaturę, rachunkowość, księgowość, biologię, anatomię, higienę i naukę o gospodarstwie wiejskim (Akta parafialne, Program Katolickiego Uniwersytetu Ludowego). Na KUL w Krzyżanowicach odbyły się dwa kursy. Pierwszy trwał od 15.11.1938 do 23.03.1939. Drugi – od 25.03.1939 do 30.06.1939. Trzeci już się nie rozpoczął z powodu wybuchu II wojny światowej. Ogółem Katolicki Uniwersytet Ludowy
w Krzyżanowicach ukończyło 48 absolwentów z 28 parafii (Golonka, 2003)